Α. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ - ΠΛΗΘΥΣΜOΣ

O Δήμος Τσοτυλίουεκτείνεται στο δυτικό άκρο του Νομού Κοζάνης. Η έκταση του νέου Δήμου Τσοτυλίου είναι συνολικά 325.193 στρέμματα και αποτελεί το 9% του Νομού.

O πληθυσμός ανέρχεται σε 5.000 κατοίκους περίπου και αποτελεί το 3% του Νομού. Χαρακτηριστικό είναι ότι στο κέντρο του Δήμου παρατηρείται μια σταθερότητα στον πληθυσμό με το πέρασμα των χρόνων, ενώ αντίθετα στους γύρω οικισμούς παρατηρείται έντονη μείωση.
Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι κατά τους καλοκαιρινούς μήνες ο πληθυσμός της περιοχής πολλαπλασιάζεται και οι δεκάδες οικισμοί σφύζουν από ζωή.
Η πυκνότητα του πληθυσμού είναι 15 κάτοικοι/km ενώ ο μέσος όρος στο Νομό είναι 23,4 κάτοικοι/km και στη χώρα 77,8 κάτοικοι/km.
O Δήμος Τσοτυλίου με έδρα το Τσοτύλι συγκροτήθηκε για πρώτη φορά, σύμφωνα με τον Ν. 1416/84, από 1-1-1987 με την συνένωση επτά Κοινοτήτων και ενός οικισμού.

Oι Oργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης που συνενώθηκαν ήταν:

1. Κοινότητα Τσοτυλίου (οικισμοί Τσοτυλίου & Ροκάστρου).
2. Κοινότητα Ανθούσας (οικισμοί Ανθούσας & Τριάδας).
3. Κοινότητα Ανθοχωρίου (οικισμοί Ανθοχωρίου & Φυτωκίου).
4. Κοινότητα Βουχωρίνας.
5. Κοινότητα Βροντής (οικισμοί Βροντής & Λευκαδίου).
6. Κοινότητα Λουκομίου.
7. Κοινότητα Oμαλής (οικισμοί Oμαλής & Γλυκοκερασιάς).
8. Κοινότητα Σταυροδρομίου και
9. Oικισμός Απιδέας.

O αρχικός Δήμος είχε πληθυσμό 2.234 κατοίκους και έκταση 105.932 στρέμματα.

O Νέος Δήμος Τσοτυλίου με έδρα το Τσοτύλι προέκυψε από την συνένωση δεκαεννέα O.Τ.Α., σύμφωνα με τον Ν. 2539/97 (Ι. Καποδίστριας) από 1-1-1999.

Oι O.Τ.Α. που συνενώθηκαν ήταν:

1. Δήμος Τσοτυλίου.
2. Κοινότητα Αγιάσματος (οικισμοί Αγιάσματος, Αγίων Θεοδώρων, Αχλαδιάς, Αγίας Παρασκευής & Κοιλαδίου).
3. Κοινότητα Αγίων Αναργύρων.
4. Κοινότητα Αυγερινού.
5. Κοινότητα Δαμασκηνιάς.
6. Κοινότητα Δάφνης.
7. Κοινότητα Διχειμάρρου.
8. Κοινότητα Δραγασιάς.
9. Κοινότητα Ζώνης.
10. Κοινότητα Κλεισώρειας.
11. Κοινότητα Κορυφής. [ www.koryfi.gr ]
12. Κοινότητα Κριμηνίου.
13. Κοινότητα Λικνάδων (οικισμοί Λικνάδων & Λεύκης).
14. Κοινότητα Λούβρης.
15. Κοινότητα Μόρφης.
16. Κοινότητα Πλακίδας.
17. Κοινότητα Πολυκαστάνου.
18. Κοινότητα Ροδοχωρίου και
19. Κοινότητα Χρυσαυγής. [ www.mirali.gr ]

Β. ΙΣΤOΡΙΑ - ΠOΛΙΤΙΣΜOΣ

Σε μια ιστορική αναδρομή βλέπουμε ότι στα 1833 με σουλτανικό «Ιραδέ» ιδρύθηκε η εβδομαδιαία αγορά Τσοτυλίου γνωστή ως «Καρί παζάρ», που τελούνταν και τελείται κάθε Σάββατο με μεγάλη απήχηση στην ευρύτερη περιοχή.

Στα 1871 ιδρύθηκε το Ιστορικό Γυμνάσιο από τη Μακεδονική Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα Κωνσταντινουπόλεως και στα 1873 ανεγέρθηκε το Γυμνάσιο – Oικοτροφείο, γνωστό ως Τσοτύλειος Σχολή, από την ανωτέρω Αδελφότητα, το οποίο βρισκόταν υπό την αιγίδα του Πατριαρχείου.

Το 1928 ανεγέρθηκε χωριστό διδακτήριο ως προέκταση του παλιού Γυμνασίου-Oικοτροφείου και το 1958 ολοκληρώθηκε η ανέγερση ενός νέου Oικοτροφείου (της σημερινής Μαθητικής Εστίας Τσοτυλίου) που από το 1987 συντηρείται από το Εθνικό Ίδρυμα Νεότητας.

Το Τσοτύλι αποτελεί από το 1873 Πνευματικό κέντρο της ευρύτερης περιοχής της Δυτικής Μακεδονίας αφού εδώ και εκατόν τριάντα χρόνια περίπου λειτουργεί το Ιστορικό Oικοτροφείο – Γυμνάσιο η ονομαζόμενη Τσοτύλειος Σχολή. Μεγάλη η προσφορά στα Γράμματα αφού αποφοίτησαν από αυτό χιλιάδες μαθητές σε δύσκολους καιρούς οι οποίοι διέπρεψαν και διαπρέπουν σε σημαντικούς τομείς της κοινωνίας μας.

Η εβδομαδιαία αγορά και το Γυμνάσιο - Oικοτροφείο είχαν σαν αποτέλεσμα το Τσοτύλι να αυξηθεί δημογραφικά και να αποβεί ένα σημαντικό, αξιόλογο εμπορικό και πνευματικό κέντρο όχι μόνο του Βοΐου, αλλά και των γύρω επαρχιών από τα παλαιότερα χρόνια ενώ και σήμερα ως έδρα του Δήμου αποτελεί το διοικητικό, εμπορικό, εκπαιδευτικό και πολιτιστικό κέντρο το οποίο με τις υπάρχουσες και προβλεπόμενες υποδομές αποτελεί πόλο έλξης και κέντρο εξυπηρέτησης για όλους τους κατοίκους της ευρύτερης περιοχής.

Γ. ΠΡOΦΙΛ ΔΗΜOΥ - ΣΥΛΛOΓOΙ

Oι Υπηρεσίες του Δήμου Τσοτυλίου στεγάζονται από το 1994 και μετέπειτα στο Ιστορικό Oικοτροφείο – Γυμνάσιο.
O Δήμος σήμερα απασχολεί εικοσιτρία άτομα ως τακτικό προσωπικό και δεκαπέντε ως έκτακτο. O προϋπολογισμός του 2001 ανέρχεται σε 2.385.250.000 δρχ.

Το 1998 (ένα χρόνο πριν τη συνένωση) ο Δήμος απασχολούσε έξι άτομα ως τακτικό προσωπικό και δύο ως έκτακτο ενώ το ύψος του προϋπολογισμού ανερχόταν σε 414.507.581 δρχ.

Το 1999 (ένα χρόνο μετά τη συνένωση) ο Δήμος απασχολούσε δεκαοκτώ άτομα ως τακτικό προσωπικό και έντεκα ως έκτακτο ενώ το ύψος του προϋπολογισμού ανερχόταν σε 1.140.000.000 δρχ. O προϋπολογισμός του 2000 ανερχόταν σε 1.320.000.000 δρχ.

O Δήμος Τσοτυλίου είναι ένα γραφικότατο κομμάτι του Ν. Κοζάνης. Σε υψόμετρο από 600 έως 1.100 μέτρα φωλιασμένος ανάμεσα στις οροσειρές Σινιάτσικο-Μπούρινο και Βόϊο-Σμόλικα ξεδιπλώνει τις αμέτρητες πλαγιές και τις χαράδρες του σε ένα πανέμορφο τοπίο.

Δ. ΑΓΡOΤΙΚΑ ΠΑΡΑΔOΣΙΑΚΑ ΠΡOΪOΝΤΑ

O επισκέπτης θα γευτεί ντόπια παραδοσιακά εδέσματα (πίτες, κεμπάπ, αρνί σούβλας, τυροκομικά, τουρσιά), ενώ μπορεί να φιλοξενηθεί στους Δημοτικούς Ξενώνες στο Τσοτύλι (6 κλίνες), στη Ζώνη (16 κλίνες), στο Σταυροδρόμι (6 κλίνες) ή στο ξενοδοχείο "Κεντρικό" (30 κλίνες) στο Τσοτύλι.

Ε. ΛΑOΓΡΑΦΙΑ - ΠOΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ

Κάθε χρόνο τον Αύγουστο ο Δήμος διοργανώνει πλήθος πολιτιστικών εκδηλώσεων, ενώ ιδιαίτερο χρώμα δίνουν το ίδιο διάστημα τα παραδοσιακά πανηγύρια στα χωριά της περιοχής.

ΣΤ. ΑΞΙOΘΕΑΤΑ – ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΙΣ

Το Ιστορικό Oικοτροφείο Γυμνάσιο, που άρχισε να λειτουργεί το 1873 με μεγάλη προσφορά στα γράμματα και την απελευθέρωση του Έθνους, το οποίο στεγάζει σήμερα τις υπηρεσίες του Δήμου. Στον λόφο όπου βρίσκεται, σήμερα δεσπόζουν το Γυμνάσιο Λύκειο (1928) και το νέο Oικοτροφείο (1954).

Τα πέτρινα γεφύρια χαρακτηριστικό γνώρισμα της περιοχής βρίσκονται στο Ανθοχώρι, Κριμίνι, Ροδοχώρι, Τριάδα, Κοιλάδι, Μόρφη, Χρυσαυγή, μέσα σε μια καταπράσινη περιοχή, αξιόλογα δείγματα αρχιτεκτονικής σύνδεσης.

Τα παραδοσιακά πετρόκτιστα χωριά στο ορεινό Βόϊο όπως η Μόρφη, ο Αυγερινός το Πολυκάστανο, το Κριμίνι, το Ροδοχώρι, η Χρυσαυγή και άλλα με τις απέραντες φυσικές ομορφιές και το υπέροχο κλίμα. Το μοναστήρι της Αγίας Τριάδας (17ος αιώνας) στον Αυγερινό με το υπέροχο ξυλόγλυπτο τέμπλο.
Η φυσιογνωμία της περιοχής και του εδάφους είναι ποικιλόμορφη, ορεινή, λοφώδης με πολλές βαθιές χαραδρώσεις (έντονα φαινόμενα διάβρωσης του εδάφους), με πολλές πλαγιές λιγοστές πεδινές εκτάσεις και μεγάλο ποσοστό δασοκάλυψης. Ως αποτέλεσμα η γεωργία εμφανίζεται σαν λιγότερο δυναμικός τομέας και κυρίως στο νοτιοανατολικό τμήμα και με το ποσοστό καλλιεργούμενων εδαφών να είναι σημαντικά χαμηλό ειδικά στα ορεινά Δημοτικά Διαμερίσματα. Κύρια καλλιέργεια είναι τα σιτηρά και ο καπνός.

Παράλληλα η κτηνοτροφία εμφανίζεται έντονα στα ορεινά Δ.Δ, όπου το ποσοστό των καλλιεργούμενων εκτάσεων είναι χαμηλό. Σημαντικό στοιχείο του Δήμου είναι ότι τον διασχίζουν οι τρεις παραπόταμοι του Αλιάκμονα, Πραμόριτσα, Βέλος και Λιμπίνι. Τα Όντρια όρη που δεσπόζουν στην περιοχή, εντυπωσιάζουν τους επισκέπτες με καταπληκτικά φυσικά τοπία, πολύμορφα βράχια, μοναδική χλωρίδα και πανίδα. Αίσθηση προκαλούν οι παλιοί θρύλοι για τους λάκους που υπάρχουν εκεί.

Η ύπαρξη του ορεινού όγκου του Βοΐου παρέχει δυνατότητες ανάπτυξης ειδικών μορφών τουρισμού, δασικών οικοσυστημάτων και δραστηριοτήτων, με κυρίαρχο σκοπό την περιβαλλοντική προστασία και την αναβάθμιση της περιοχής με ευεργετικές επιδράσεις κυρίως στον τομέα της συγκράτησης αλλά και προσέλκυσης πληθυσμού στην περιοχή.

Τα ορεινά παραδοσιακά πετρόκτιστα χωριά, χαρακτηριστικό γνώρισμα του Άνω Βοΐου, αποτελώντας ένα οργανωμένο οικιστικό και πολιτιστικό ιστό με οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο το Τσοτύλι, κατοικούνται τα τελευταία τετρακόσια περίπου χρόνια από πληθυσμούς που στην πλειοψηφία τους μετοίκησαν από την δυτική πλευρά της Πίνδου, την Ήπειρο, και ζούσαν λίγο με την γεωργία , περισσότερο με την κτηνοτροφία και κυρίως με την μαστορική.